Wzniesiony w 1342 roku z fundacji Kazimierza Wielkiego w miejscu drewnianego oratorium św. Krzyża z przeznaczeniem dla sprowadzonych do Lublina w połowie XIII wieku oo. dominikanów.

Wielki pożar Lublina w 1575 roku częściowo zniszczył kościół. Podczas przebudowy na pocz. XVII wieku, według projektu architekta Rudolfa Negroniego, wykonano nowe sklepienie oraz fasadę w typie renesansu lubelskiego. W XVII i XVIII wieku do kościoła dobudowano szereg kaplic - w tym m.in. Kaplicę Firlejów z bogatą dekoracją sztukateryjną i renesansowym nagrobkiem Mikołaja i Piotra Firlejów, ozdobioną sztukateriami Kaplicę Ossolińskich oraz Kaplicę Tyszkiewiczów z XVII-wieczną polichromią na kopule, przedstawiającą sąd ostateczny. W klasztornym skarbcu możemy oglądać m.in. krzyż związany z zaprzysiężeniem unii lubelskiej, stare księgi liturgiczne, ornaty oraz monstrancje.

Od 1967 r. kościół dominikanów posiada tytuł bazyliki mniejszej nadany przez papieża Pawła VI.

Obiekt uhonorowany Znakiem Dziedzictwa Europejskiego w 2007 roku.

znak dziedzictwa europejskiego